Rezerwat ornitologiczny „Wyspy Zawadowskie”

Autor: Justyna Kubacka    

Rezerwat o powierzchni 530,28 ha został utworzony w 1998 roku (Rozporządzenie Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 23 grudnia 1998 r., powołujące m.in. rezerwat Wyspy Zawadowskie (Dz.U. z 1998 r. Nr 166, poz. 1224)). Znajduje się częściowo na terenie Warszawy (dzielnice Wilanów i Wawer), częściowo na terenie gminy Konstancin-Jeziorna oraz miasta Józefów.

rez. Wyspy Zawadowskie, fot. Jerzy Gumowski

Rez. Wyspy Zawadowskie, fot. Jerzy Gumowski

Cel utworzenia rezerwatu i charakterystyka obszaru

Celem utworzenia rezerwatu było zachowanie ostoi lęgowych rzadkich i ginących gatunków ptaków występujących na obszarze rzeki. Od połowy lat 90-tych XX wieku do końca 2002 r. regularnie występowało tu 155 gatunków ptaków, w tym 85 gniazdujących.
Rezerwat położony jest na odcinku od 493 do 498 km biegu rzeki. Obejmuje wyspy, piaszczyste łachy oraz wody płynące Wisły. Tak, jak całe międzywale Wisły warszawskiej, położony jest w obszarze szczególnej ochrony ptaków Natura 2000 Dolina Środkowej Wisły, w strefie szczególnej ochrony ekologicznej Warszawskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu. Wyspy Zawadowskie należą do krajowej sieci ekologicznej ECONET-POLSKA
Od strony lewego brzegu Wisły (w gm. Konstancin-Jeziorna) granica rezerwatu Wyspy Zawadowskie przebiega głównie linią brzegową, na lewym brzegu rzeki niekiedy odchodząc od niej do 20m w stronę wału przeciwpowodziowego. Rezerwat obejmuje tu również część ujściowego odcinka rzeki Jeziorki położonego w międzywalu Wisły, na terenie miejscowości Obórki. Dalej, poniżej granicy Warszawy z gminą Konstancin – Jeziorna, na terenie dzielnicy Wilanów, rezerwat obejmuje cały brzeg Wisły, aż do wału przeciwpowodziowego. Tu na terenie rezerwatu położone jest składowisko piasku należące do piaskarni Serwal. Rezerwat kończy się między Kępą Zawadowską a Zawadami w dzielnicy Wilanów.
Od strony prawego brzegu rzeki rezerwat zaczyna się w Józefowie, gdzie styka się z innym rezerwatem faunistycznym: Wyspy Świderskie. Jego granica przebiega wzdłuż starorzecza Świdra, po linii skarpy, która zamyka naturalny taras zalewowy Wisły. Granica Wysp Zawadowskich jest tu odsunięta od rzeki, aż do ul. Bysławskiej, gdzie skręca w kierunku Wisły.
Część obszaru Wysp Zawadowskich to nagi piasek i płycizny, będące doskonałym miejscem żerowania dla ptaków siewkowych oraz czapli siwych i białych. Pozostała część Wysp porośnięta jest lasem łęgowym i zaroślami wierzbowymi. W łęgu dominują charakterystyczne dla doliny środkowej Wisły wierzby i topole. Występuje tu też licznie gatunek łęgowy typowy dla Ameryki: obcy europejskiej florze klon jesionolistny.

yyyx

Ptaki lęgowe

Na położonych w rezerwacie wyspach i łachach piaszczystych gniazdują śmieszki, mewy siwe, pojedyncze pary mewy srebrzystej i czarnogłowej, rybitwy rzeczne i białoczelne oraz nieliczne sieweczki rzeczne i obrożne. Ptaki tworzą wielogatunkowe kolonie liczące kilkaset i więcej gniazd. Różne gatunki gnieżdżą się tu koło siebie. Ptaki w zależności od gatunku zajmują różnego typu siedliska i miejsca w kolonii.

75

Rybitwa białoczelna z pisklęciem (fot. Marcin Łukawski)

Na przełomie XX i XXI wieku w rezerwacie stwierdzano także gniazdowanie m.in. kilku par nurogęsi, brodźca piskliwego, derkacza, gąsiorka, świerszczaka i zimorodka, kilkanaście par remiza, strumieniówki, dziwonii, wilgi, kukułki oraz licznych (około 100 par) jaskółek brzegówek. Stwierdzano również pojedyncze pary dudka.
W latach 2007-2010 Stowarzyszenie Stołeczne Towarzystwo Ochrony Ptaków przeprowadziło 4 inwentaryzacje ptaków międzywala Wisły warszawskiej. Kontrole ornitologiczne dotyczyły także rezerwatu Wyspy Zawadowskie. Ornitolodzy stwierdzili, że najliczniejszym gatunkiem w rezerwacie jest śmieszka, której liczebność na wyspach sięgała nawet około 800 par. Gniazda śmieszki znajdowały się najczęściej wśród roślinności zielnej. Mniej liczna była w rezerwacie mewa siwa, gniazdująca wśród roślinności zielnej i zarośli. Jej liczebność oceniano w 2009 roku na około 120 par lęgowych. W tym samym okresie podobnie liczna była rybitwa rzeczna, która zakładała gniazda na wyspach piaszczystych. Liczba par lęgowych tego gatunku na Wyspach Zawadowskich podlegała w ostatnich latach znacznym wahaniom. W 2009 roku stwierdzona w rezerwacie liczba par tej rybitwy stanowiła ok. 3% krajowej populacji. W latach 2007-2008 zaobserwowano tu zaledwie około 50 par lęgowych. Znacznie mniej liczna była rybitwa białoczelna. W 2009 roku na piaszczystych wyspach rezerwatu stwierdzono gniazdowanie 60 par (7% populacji krajowej). W latach 2007-2008 gniazdowało tu zaledwie 14-20 par. Jeszcze mniej liczne były duże mewy. W 2009 roku odnotowano w rezerwacie w sumie 5 par dwóch gatunków dużych mew: srebrzystej i białogłowej. Najrzadsza była mewa czarnogłowa. Jest to w Polsce gatunek skrajnie nielicznie lęgowy. Na Wyspach Zawadowskich stwierdzano do 2 par mewy czarnogłowej, co stanowi ok. 5% jego krajowej populacji. Nieliczne były też sieweczki. Obserwowano kilka par sieweczki obrożnej oraz kilkanaście lub więcej par sieweczki rzecznej.

Ważne miejsce żerowania, odpoczynku i zimowania

Rezerwat jest nie tylko doskonałym miejscem gniazdowania, ale także ważnym miejscem odpoczynku i żerowania ptaków, szczególnie w czasie wiosennych i jesiennych wędrówek. W okresie migracji można stojąc na brzegu rzeki obserwować przez lunetę kwokacze, łęczaki, samotniki i biegusy. Ptaki odpoczywają na piasku lub żerują brodząc po płyciznach. Niejednokrotnie na piaszczystych łachach widać rybołowa, który zatrzymał się tu w trakcie wędrówki, żeby pożywić się upolowaną w Wiśle rybą. Przez cały rok, jeśli rzeka nie zamarznie, w rezerwacie żerują i odpoczywają kormorany oraz czaple, najczęściej siwe i białe. Można tu także obserwować związane z wodą ssaki: bobry, wydry i norki amerykańskie.
Zimą, jeżeli rzeka nie jest zamarznięta na wodzie wokół wysp unoszą się stada nurogęsi, gągołów, bielaczki i inne gatunki ptaków, które przyleciały z dalekiej północy aby spędzić zimę na Wiśle. Na drzewach lub piasku odpoczywają bieliki, które przyciąga do rezerwatu zimowa obfitość ptactwa wodnego.

Możliwość obserwowania ptaków i zakazy obowiązujące w rezerwacie

Wyspy Zawadowskie są atrakcyjne dla obserwatorów ptaków przez cały rok. Do rezerwatu nie wolno wchodzić, ale można obserwować ptaki z brzegu rzeki, używając lunety lub lornetki. Opis wrażeń z przyrodniczej wycieczki brzegiem Wisły w pobliżu rezerwatu można znaleźć na stronie internetowej Stowarzyszenia Stołeczne Towarzystwo Ochrony Ptaków.

Plan ochrony rezerwatu dostępny jest w siedzibie Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska w Warszawie. Na terenie rezerwatu obowiązują liczne zakazy, wymienione w Art. 15. ustawy o ochronie przyrody z dn. 16 kwietnia 2004 (Dz. U. 2009 nr 151, poz. 1220 ze zm.).
Art. 15.
1. W parkach narodowych oraz w rezerwatach przyrody zabrania się:
1) budowy lub przebudowy obiektów budowlanych i urządzeń technicznych,
z wyjątkiem obiektów i urządzeń służących celom parku narodowego
albo rezerwatu przyrody;
2) (uchylony);
3) chwytania lub zabijania dziko występujących zwierząt, zbierania lub niszczenia
jaj, postaci młodocianych i form rozwojowych zwierząt, umyślnego
płoszenia zwierząt kręgowych, zbierania poroży, niszczenia nor, gniazd, legowisk
i innych schronień zwierząt oraz ich miejsc rozrodu;
4) polowania, z wyjątkiem obszarów wyznaczonych w planie ochrony lub zadaniach
ochronnych ustanowionych dla rezerwatu przyrody;
5) pozyskiwania, niszczenia lub umyślnego uszkadzania roślin oraz grzybów;
6) użytkowania, niszczenia, umyślnego uszkadzania, zanieczyszczania i dokonywania
zmian obiektów przyrodniczych, obszarów oraz zasobów, tworów i
składników przyrody;
7) zmiany stosunków wodnych, regulacji rzek i potoków, jeżeli zmiany te nie
służą ochronie przyrody;
8) pozyskiwania skał, w tym torfu, oraz skamieniałości, w tym kopalnych
szczątków roślin i zwierząt, minerałów i bursztynu;
9) niszczenia gleby lub zmiany przeznaczenia i użytkowania gruntów;
10) palenia ognisk i wyrobów tytoniowych oraz używania źródeł światła o
otwartym płomieniu, z wyjątkiem miejsc wyznaczonych przez dyrektora
parku narodowego, a w rezerwacie przyrody – przez regionalnego dyrektora
ochrony środowiska;
11) prowadzenia działalności wytwórczej, handlowej i rolniczej, z wyjątkiem
miejsc wyznaczonych w planie ochrony;
12) stosowania chemicznych i biologicznych środków ochrony roślin i nawozów;
13) zbioru dziko występujących roślin i grzybów oraz ich części, z wyjątkiem
miejsc wyznaczonych przez dyrektora parku narodowego, a w rezerwacie
przyrody – przez regionalnego dyrektora ochrony środowiska;
14) połowu ryb i innych organizmów wodnych, z wyjątkiem miejsc wyznaczonych
w planie ochrony lub zadaniach ochronnych;
15) ruchu pieszego, rowerowego, narciarskiego i jazdy konnej wierzchem, z wyjątkiem
szlaków i tras narciarskich wyznaczonych przez dyrektora parku narodowego,
a w rezerwacie przyrody – przez regionalnego dyrektora ochrony
środowiska;
16) wprowadzania psów na obszary objęte ochroną ścisłą i czynną, z wyjątkiem
miejsc wyznaczonych w planie ochrony oraz psów pasterskich wprowadzanych na obszary objęte ochroną czynną, na których plan ochrony albo zadania
ochronne dopuszczają wypas;
17) wspinaczki, eksploracji jaskiń lub zbiorników wodnych, z wyjątkiem miejsc
wyznaczonych przez dyrektora parku narodowego, a w rezerwacie przyrody
– przez regionalnego dyrektora ochrony środowiska;
18) ruchu pojazdów poza drogami publicznymi oraz poza drogami położonymi
na nieruchomościach stanowiących własność parków narodowych
lub będących w użytkowaniu wieczystym parków narodowych,
wskazanymi przez dyrektora parku narodowego, a w rezerwacie przyrody
przez regionalnego dyrektora ochrony środowiska;
19) umieszczania tablic, napisów, ogłoszeń reklamowych i innych znaków niezwiązanych
z ochroną przyrody, udostępnianiem parku albo rezerwatu przyrody,
edukacją ekologiczną, z wyjątkiem znaków drogowych i innych znaków
związanych z ochroną bezpieczeństwa i porządku powszechnego;
20) zakłócania ciszy;
21) używania łodzi motorowych i innego sprzętu motorowego, uprawiania sportów
wodnych i motorowych, pływania i żeglowania, z wyjątkiem akwenów
lub szlaków wyznaczonych przez dyrektora parku narodowego, a w rezerwacie
przyrody – przez regionalnego dyrektora ochrony środowiska;
22) wykonywania prac ziemnych trwale zniekształcających rzeźbę terenu;
23) biwakowania, z wyjątkiem miejsc wyznaczonych przez dyrektora parku narodowego,
a w rezerwacie przyrody – przez regionalnego dyrektora ochrony środowiska;
24) prowadzenia badań naukowych – w parku narodowym bez zgody dyrektora
parku, a w rezerwacie przyrody – bez zgody regionalnego dyrektora ochrony
środowiska;
25) wprowadzania gatunków roślin, zwierząt lub grzybów, bez zgody ministra
właściwego do spraw środowiska;
26) wprowadzania organizmów genetycznie zmodyfikowanych;
27) organizacji imprez rekreacyjno-sportowych – w parku narodowym bez zgody
dyrektora parku narodowego, a w rezerwacie przyrody bez zgody regionalnego
dyrektora ochrony środowiska.

Tabliczka informująca o rezerwacie na jednej z wysp wiślanych, fot. Ewa Kominek

Tabliczka informująca o rezerwacie na jednej z wysp wiślanych, fot. Ewa Kominek

Zagrożenia

Szczególne zagrożenie stanowi piaskarnia Serwal zlokalizowana w rezerwacie. Jej działalność powoduje całkowitą dewastację łęgu na lewym brzegu rzeki, zasypanego wydobytym z dna rzeki piaskiem. Pobór kruszywa zagraża trwałości wysp rezerwatu. Dodatkowo, piaskarnie magazynujące piasek w międzywalu, zwłaszcza w miejscach gdzie jego obszar jest wąski, przerywają korytarz ekologiczny, jakim jest dolina Wisły.

Kolejnym zagrożeniem są nielegalne zwałki ziemi i gruzu, między innymi w okolicy starorzecza Świdra w Józefowie, w pobliżu jez. Łacha. Teren rezerwatu jest tam zasypywany grubą warstwą ziemi i gruzu, która jest następnie porastana co najwyżej przez roślinność ruderalną.

Kiedy w rzece jest niski poziom wody na wyspy i rozległe piaszczyste łachy daje się nie tylko dojść, ale także wjechać quadem lub samochodem terenowym. Wędkarze, plażowicze i miłośnicy sportów motorowych płoszą ptaki. Szczególne szkody powoduje to w sezonie lęgowym. Gniazda znajdujące się na piasku mogą zostać nieświadomie zniszczone przez ludzi. Spłoszenie dorosłych ptaków wydaje gniazda na pastwę ptaków krukowatych, wychłodzenia lub upału.

Oprócz zagrożeń powodowanych przez ludzi w rezerwacie działają naturalne czynniki zagrażające nie tyle całemu rezerwatowi, co przede wszystkim ptakom siewkowym, które stanowią charakterystyczną grupę gatunków dla Wysp Zawadowskich. Do zagrożeń naturalnych należy presja drapieżników (norka amerykańska, lis, ptaki krukowate), masowe pojawy meszek, doprowadzające do śmierci wielu ptaków oraz wysokie stany wód zalewające gniazda budowane na ziemi.

BIBLIOGRAFIA:
Wiesław Nowicki. 2002. PLAN OCHRONY REZERWATU PRZYRODY WYSPY ZAWADOWSKIE NA LATA 2003-20. Warszawa.
Stołeczne Towarzystwo Ochrony Ptaków. 2007. Inwentaryzacja siedlisk i ostoi ptaków lęgowych w Obszarze Specjalnej Ochrony NATURA 2000 Dolina Środkowej Wisły (kod obszaru PLB140004, region administracyjny PL075 – Miasto Warszawa) od km 486 do km 538 biegu Wisły oraz w granicach rezerwatów Wyspy Zawadowskie, Wyspy Świderskie i Ławice Kiełpińskie. Warszawa.
Stołeczne Towarzystwo Ochrony Ptaków. 2009. Inwentaryzacja siedlisk i ostoi ptaków lęgowych w Obszarze Specjalnej Ochrony NATURA 2000 Dolina Środkowej Wisły (kod obszaru PLB140004) od km 486 do km 538 biegu Wisły oraz w granicach rezerwatów Wyspy Zawadowskie, Wyspy Świderskie i Ławice Kiełpińskie. Warszawa.
http://www.ios.edu.pl/biodiversity/9/baza4.htm
http://isap.sejm.gov.pl/
www.stop.eko.org.pl

 

Projekt "Ochrona siedlisk kluczowych gatunków ptaków Doliny Środkowej Wisły
w warunkach intensywnej presji aglomeracji warszawskiej" otrzymał dofinansowanie
z instrumentu Finansowego LIFE+ Wspólnoty Europejskiej oraz ze środków
Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.