Sieć ekologiczna Natura 2000

Autor: dr Przemysław Nawrocki    

Wokół sieci ekologicznej Natura 2000 narosło wyjątkowo wiele nieporozumień. Warto zatem przypomnieć czemu Natura 2000 ma służyć oraz jakie konsekwencje dla Warszawy ma fakt, że warszawska Wisła jest częścią ostoi Natura 2000. Należy zacząć o przypomnienia kilku oczywistości. Po pierwsze, różnorodność biologiczna kuli ziemskiej zanika w zastraszającym tempie, a główną przyczyną wymierania gatunków jest działalność człowieka. Tempo wymierania współczesnej nam flory i fauny ocenia się na 100 do 10 000 razy wyższe niż „naturalne” tempo w jakim wymierały by gatunki, gdyby na Ziemi nie było gatunku Homo sapiens, czyli nas, ludzi. Po drugie zanik różnorodności biologicznej nie dotyczy wyłącznie egzotycznych dla nas fragmentów globu – tropikalnych lasów czy afrykańskiej sawanny. Dzika przyroda zanika także w Europie pomimo tego, że w porównaniu z innymi regionami świata kraje europejskie mają wyjątkowo dobrze zorganizowany i finansowany system ochrony przyrody. A więc także w Europie trzeba było podjąć zwiększony wysiłek, aby zahamować zanik różnorodności biologicznej.

Jedną ze słabości europejskiego systemu ochrony przyrody była jego fragmentacja – ochrona przyrody była realizowana indywidualnie przez każdy kraj przy jednoczesnym braku spójnej wizji rzeczywistych potrzeb ochrony przyrody obejmującej skalę całego kontynentu. Odpowiedzią Unii Europejskiej na ten problem było stworzenie sieci obszarów chronionych nazwanej Natura 2000, tak zaplanowanej i zarządzanej, aby gwarantowała szybkie i skuteczne zahamowanie zaniku gatunków i siedlisk na terenie Wspólnoty. Sieć ekologiczna Natura 2000 powinna również zapewnić zachowanie typowych, wciąż jeszcze powszechnie występujących siedlisk przyrodniczych, charakterystycznych dla regionów biogeograficznych Europy. Podstawą prawną utworzenia tej sieci są dwie dyrektywy Unii Europejskiej: tzw. Dyrektywa Ptasia oraz Dyrektywa Siedliskowa. Wyznaczenie obszarów Natura 2000 jest obligatoryjne dla każdego państwa, a więc także dla Polski i innych krajów „nowej Unii”. Wdrażanie sieci Natura 2000 rozpoczęto w roku 1992. W większości krajów Unii Europejskiej obszary sieci Natura 2000 stanowią 15 – 20% powierzchni kraju. Należy też podkreślić, że podstawą wyznaczania obszarów Natura 2000 są wyłącznie ściśle określone kryteria naukowe. Oznacza to, że jeśli dany obszar spełnia takie kryteria (np. jest jednym dziesięciu najważniejszych w Polsce lęgowisk zagrożonego wymarciem w skali Europy gatunku ptaka), to ten obszar musi być włączony do sieci Natura 2000, niezależnie od tego jakie były wobec tego terenu plany jego gospodarczego wykorzystania.

Każdy z krajów Unii Europejskiej jest również zobligowany do takiego gospodarowania na obszarach Natura 2000, aby został na nich zapewniony tzw. „korzystny stan ochrony” gatunków i siedlisk chronionych na mocy Dyrektywy Ptasiej i Siedliskowej. W przypadku gatunków zwierząt należy go rozumieć jako stan, w którym lokalna populacja danego gatunku w dłuższej skali czasu nie zmniejsza swej liczebności ani zasięgu występowania, a także nie zmniejsza się zasięg siedlisk koniecznych dla jej przetrwania. Nie oznacza to, że na obszarach sieci Natura 2000 „człowiek nie będzie miał wstępu, nie będzie można prowadzić żadnej formy działalności gospodarczej, itp.” – takie katastroficzne, a bardzo rozmijające się z prawdą wyobrażenia sieci Natura 2000 jeszcze niedawno można było spotkać w doniesieniach medialnych, a nawet w wypowiedziach polityków i przedstawicieli administracji państwowej różnego szczebla. Jednakże należy również podkreślić, że musimy się pogodzić z tym, że najcenniejsze przyrodniczo tereny muszą być omijane przy planowaniu i realizacji przedsięwzięć gospodarczych najsilniej negatywnie oddziałujących na środowisko. Przypadek doliny Rospudy był tego najlepsza ilustracją. Wstępując do Unii Europejskiej Polska nie tylko uzyskała szereg przywilejów i znaczącą pomoc finansową na rozwój gospodarczy, ale także wzięła na siebie zobowiązania wdrażania unijnego, pro-środowiskowego prawodawstwa, z utworzeniem sieci obszarów Natura 2000 włącznie.

Pełne nazwy tych dyrektyw: Dyrektywa Rady 79/409/EWG z dnia 2 kwietnia 1979 roku w sprawie ochrony dzikich ptaków i Dyrektywa Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 roku w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory. Dyrektywy te zostały transponowane do polskiego prawa – głównie do ustawy o ochronie przyrody z dnia 16 kwietnia 2004 r.

Projekt "Ochrona siedlisk kluczowych gatunków ptaków Doliny Środkowej Wisły
w warunkach intensywnej presji aglomeracji warszawskiej" otrzymał dofinansowanie
z instrumentu Finansowego LIFE+ Wspólnoty Europejskiej oraz ze środków
Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.