Wisła jako korytarz ekologiczny

Autor: dr Alina Gerlée    

Korytarz ekologiczny według Ustawy o ochronie przyrody to „obszar umożliwiający migrację roślin, zwierząt lub grzybów”.

Funkcję korytarza ekologicznego mogą pełnić różne struktury w krajobrazie. Są to zazwyczaj pasy naturalnej lub półnaturalnej roślinności pośród silnie przekształconego przez człowieka środowiska. Korytarzem ekologicznym są zatem również doliny rzeczne ze względu na swój specyficzny wydłużony kształt i charakterystyczną, pasowo rozmieszczoną roślinność na brzegach. Obecność zasobów wodno-pokarmowych zapewnia migrującym organizmom sprzyjające warunki. Z tego względu doliny rzeczne stanowią najbardziej uniwersalną formę korytarza ekologicznego. Swoją funkcje łącznika między różnymi typami środowisk pełnią jednak dopóty, dopóki nie zostaną zabudowane i przekształcone przez człowieka. Szczególnie silne bariery tworzą miasta i aglomeracje miejskie oraz obiekty przemysłowe zlokalizowane w obrębie doliny. Również intensywne użytkowanie rolnicze, także ogrodnicze i sadownicze, zakłóca naturalny układ roślinno-krajobrazowy.

Idealny (czyli odpowiedni dla wielu gatunków o odmiennych wymaganiach) korytarz ekologiczny związany z doliną rzeczną, powinien obejmować koryto rzeczne (ciek z towarzyszącą mu roślinnością), obszar zalewowy, oba zbocza doliny oraz zalesiony obszar na wysoczyźnie przynajmniej po jednej stronie cieku. Model ten można odnosić zarówno do mniejszych cieków, jak i dużych dolin rzecznych. Jednak w rzeczywistości taka sytuacja jest niemal niespotykana, ze względu na przekształcenie środowiska przez człowieka oraz zajmowanie przez niego obszarów położonych w obrębie dolin rzecznych oraz bezpośrednio do nich przylegających.

Dolina tak dużej rzeki jak Wisła jest korytarzem ekologicznym odgrywającym ważną rolę nie tylko w skali kraju, ale także Europy. Świadczyć może o tym choćby fakt, że w projekcie sieci ECONET-PL niemal w całości objęta jest ona przez wyznaczone obszary węzłowe oraz odcinki korytarzy ekologicznych o randze międzynarodowej. Dolina Wisły jest również w przeważającej części włączona do sieci korytarzy ekologicznych w „Projekcie korytarzy ekologicznych łączących obszary Natura 2000” autorstwa prof. Jędrzejewskiego wraz z zespołem.

Sieć ECONET-PL (źródło: http://www.ios.edu.pl/biodiversity/9/baza4.htm )

Sieć ECONET-PL (źródło: http://www.ios.edu.pl/biodiversity/9/baza4.htm )

Korytarze ekologiczne łączące obszary Natura 2000 w Polsce (wg. Jędrzejewski i in., 2006)

Korytarze ekologiczne łączące obszary Natura 2000 w Polsce (wg. Jędrzejewski i in., 2006)

Obszar międzywala Wisły stanowi istotny fragment na szlaku wiosennych i jesiennych wędrówek szeregu gatunków ptaków (m.in. kaczek, łabędzi, kormorana, rybołowa, mew, rybitw oraz siewkowców). Jest ona też ważnym zimowiskiem dla wielu gatunków krajowych i północnoeuropejskich (np. kaczki, mewy, bielik). Szczególnie istotne dla części gatunków ptaków są odcinki rzeki o naturalnym charakterze, z wyspami i piaszczystymi łachami w korycie.

Doliną Wisły przenoszone są nasiona roślin, a także drobne organizmy, które znajdą się w nurcie rzeki. Stanowi ona także istotny szlak wędrówek ryb, mimo ograniczenia wielkich migracji przez tamę we Włocławku. Również dla ssaków dolina Wisły jest ważnym korytarzem ekologicznym i, choć część z nich omija aglomerację warszawską, to jednak wiele przemieszcza się wzdłuż doliny Wisły, korzystając z wąskiego pasa naturalnej roślinności na jej praskim brzegu.

Na terenie Warszawy (między Siekierkami a Kanałem Żerańskim) Wisła jest całkowicie uregulowana. Lewy brzeg jest w pełni zagospodarowany i ma charakter bulwaru, na prawym natomiast koryto jest regulowane przy pomocy tzw. ostróg. Niewielka pozostałość tarasu zalewowego między wałem przeciwpowodziowym a brzegiem rzeki, porośnięta jest zakrzaczeniami wiklinowymi oraz drzewami (płatami łęgu wierzbowo-topolowego). Jest to obszar niezwykle cenny przyrodniczo, gdyż pozwala na zachowanie ciągłości korytarza ekologicznego doliny Wisły w obrębie aglomeracji warszawskiej.

Lewy brzeg Wisły stanowi całkowitą barierę dla przemieszczania się i migracji wszystkich gatunków lądowych. W tej sytuacji niezwykle ważne jest utrzymanie drożności korytarza poprzez ciągłość naturalnych siedlisk po praskiej stronie. Jej utrata grozi zerwaniem połączeń między południowymi a północnymi populacjami wielu gatunków i całkowicie uniemożliwi pokonanie organizmom lądowym bariery, jaką jest wielkie miasto. Pamiętajmy, że ptaki mogą pokonać pewne bariery po prostu nad nimi przelatując, jednak dla zwierząt poruszających się po lądzie nawet niewielkie powierzchniowo bariery, takie jak ogrodzenia, droga czy zabudowa, mogą okazać się istotną przeszkodą w migracji.

Siedliska łęgów wierzbowo-topolowych i wiklin nadrzecznych stanowią dość spójny ciąg roślinności w całej dolinie rzeki, a co szczególnie istotne, łączy się on z analogicznymi układami w dolinach Narwi i Bugu oraz w mniejszym stopniu Pilicy i Sanu. Istniejące przerwy występujące w ciągłości tych siedlisk w wielu przypadkach są następstwem działalności człowieka. Warto podkreślić również, że obszar łęgów nadwiślańskich znajdujących się w samym centrum miasta stanowi wyjątkowy i niepowtarzalny w skali europejskiej fragment krajobrazu miasta.

Las łęgowy (fot. Ewa Kominek)

Las łęgowy (fot. Ewa Kominek)

Obecnie obowiązek ochrony korytarzy ekologicznych wynika z zapisów Dyrektywy Siedliskowej, mówiących o konieczności zachowania spójności sieci Natura 2000. Przepisy te obowiązują Polskę od momentu podpisania traktatu akcesyjnego w 2004 roku. Po transpozycji Dyrektywy Siedliskowej do polskiego prawa obowiązek ochrony korytarzy wynika również bezpośrednio z Ustawy o ochronie przyrody. Artykuł 33 ust.1 stanowi, iż „zabrania się (…) podejmowania działań mogących (…) znacząco negatywnie oddziaływać na cele ochrony obszaru Natura 2000, w tym w szczególności (…) pogorszyć integralność obszaru Natura 2000 lub jego powiązania z innymi obszarami”. Konieczność ochrony korytarzy ekologicznych, będących takimi powiązaniami, potwierdza także zakres planu ochrony obszaru Natura 2000 (art. 29 ust.8 Ustawy o ochronie przyrody), który obejmuje m.in. „określenie działań ochronnych dla utrzymania lub odtworzenia właściwego stanu przedmiotów ochrony obszarów Natura 2000 (…)”. Działania te, w świetle artykułu 29 ust. 9 pkt.2 tej samej ustawy, obejmują m.in. „utrzymanie korytarzy ekologicznych łączących obszary Natura 2000”.

Konieczność ochrony korytarzy ekologicznych zapisana jest również w Krajowej strategii ochrony i umiarkowanego użytkowania różnorodności biologicznej (2003). Powstanie tej strategii jest jednym z efektów ratyfikacji przez Polskę konwencji o różnorodności biologicznej (z Rio de Janeiro). Jednym z działań operacyjnych strategii jest „odtworzenie i ochrona sieci korytarzy ekologicznych (leśnych, rzecznych i innych) zapewniających wymianę genów pomiędzy różnymi populacjami lokalnymi”.

Korytarze ekologiczne nie są obecnie w Polsce odrębną, usankcjonowaną prawnie formą ochrony przyrody. W ustawie o ochronie przyrody istnieje jedynie zapis, że dla ich ochrony mogą być tworzone obszary chronionego krajobrazu. Forma ta nie zapewnia jednak odpowiedniej ochrony tych struktur. Dlatego też szczególnie ważne jest uwzględnianie ich w planowaniu przestrzennym w skali lokalnej, gdyż ich specyfiką jest to, że przerwanie ciągłości w jednym miejscu sprawia, iż cały odcinek korytarza przestaje pełnić swoją funkcję i staje się jedynie „ślepą uliczką”.

Ważniejsze opracowania dotyczące korytarzy ekologicznych:

Jędrzejewski W., S. Nowak, K. Stachura, M. Skierczyński, R.W. Mysłajek, K. Niedziałkowski, B. Jędrzejewska, J.M. Wójcik, H. Zalewska, M. Pilot (2005) Projekt korytarzy ekologicznych łączących Europejską sieć Natura 2000 w Polsce. Opracowanie wykonane dla Ministerstwa Środowiska w ramach realizacji programu Phare PL0105.02. Zakład Badania Ssaków PAN, Białowieża

Kistowski M, Pchałek M (2009) Natura 2000 w planowaniu przestrzennym – rola korytarzy ekologicznych. Ministerstwo Środowiska, Warszawa. www.natura2000.gdos.gov.pl/uploads/download/153

Korytarz ekologiczny doliny Wisły. Stan – Funkcjonowanie – Zagrożenia (1995) Gacka-Grzesikiewicz E. (red.). Fundacja IUCN Poland, Warszawa. http://fs.siteor.com/bocian/files/www/biblioteka/ksiazki/korytarz_ekologiczny_doliny_wisly.pdf?1292203248

Perzanowska, J.; Makomaska-Juchiewicz, M.; Cierlik, G.; Król, W.; Tworek, S.; Kotońska, B.; Okarma, H. (2005) Korytarze ekologiczne w Małopolsce. Instytut Nauk o Środowisku UJ, Instytut Ochrony Przyrody PAN, Kraków www.iop.krakow.pl/images/Files/040002.pdf

Ochrona łączności ekologicznej w Polsce, Jędrzejewski W., Ławreszuk D. (red.), Zakład Badania Ssaków PAN, Białowieża. Opracowanie do pobrania w częściach ze strony Instytutu Badania Ssaków PAN: http://www.ibs.bialowieza.pl/artykul/343.html

Akty prawne:
Dyrektywa Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 roku w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory
Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz.U. 2004 nr 92 poz. 880)

Projekt "Ochrona siedlisk kluczowych gatunków ptaków Doliny Środkowej Wisły
w warunkach intensywnej presji aglomeracji warszawskiej" otrzymał dofinansowanie
z instrumentu Finansowego LIFE+ Wspólnoty Europejskiej oraz ze środków
Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.